6. Sınıf Fen Bilimleri Canlılık Hücre İle Başlar Konu Anlatımı

CANLILIK HÜCRE İLE BAŞLAR

Canlılık faaliyetlerinin yürütüldüğü en küçük birime hücre denir. Canlılar için hayati derecede önem taşıyan tüm olaylar hücre tarafından gerçekleştirilir.

Hücreler, çoğunlukla çok küçük olduğu için ancak mikroskop ile görülebilir. Mikroskop çıplak gözle görülemeyecek denli küçük nesneleri büyültüp göze görünür duruma getirmeye yarayan bir mercek düzeneği bulunan optik aygıta denir. Günümüzde kullandığımız mikroskobun temel yapısı 17. yy. da İngiliz bilim adamı Robert Hooke tarafından geliştirilmiştir. Robert Hooke, mikroskopta şişe mantarlarını incelemiş, gördüğü küçük odacıklara hücre adını vermiştir.

Canlılar hücresel yapı bakımından iki gruba ayrılır:

  • TEK HÜCRELİ CANLILAR: Bakteriler, mavi-yeşil algler, riketsiyalar, sporlular gibi
  • ÇOK HÜCRELİ CANLILAR: İnsanlar, bitkiler, hayvanlar, ökaryotlar gibi

HÜCRE ÇEŞİTLERİ

Basit Hücreler (Prokaryot Hücreler)

Çekirdeği ve zarlı organelleri bulunmayan basit yapılı hücrelerdir. Organel olarak sadece ribozom vardır. Kalıtsal bilgi taşıyan yönetici molekül Deoksiribo Nükleik Asit (DNA) hücre sıvısı (sitoplazma) içinde dağılmış durumdadır. Virüsler, baktireler, mavi – yeşil algler bu hücre grubuna girer.

Gelişmiş Hücreler (Ökaryot Hücreler)

Zarla çevrili çekirdeği ve organelleri (ribozom, koful, lizozom…) bulunan gelişmiş hücrelerdir. Mantarlar, hayvanlar ve bitkiler gelişmiş çok hücrelilerdir. Gelimiş hücreler üç ana kısımdan oluşur:

  • Hücre Sıvısı (Sitoplazma)
  • Çekirdek (Nucleus)
  • Hücre Zarı (Hücre Membranı)

*Hücre Zarı (Hücre Membranı)

Günümüzde en çok kabul gören zar modeli Akıcı Mozaik Zar Modelidir. Bu modele göre hücre zarının yapısında; protein, yağ, ve az miktarda karbonhidrat vardır. Lipit tabakası sürekli hareket hâlindedir ve akıcı bir durumdadır. Zara esneklik sağlar. Zardaki protein molekülleri lipit tabakalarının arasına gömülüdür ya da yüzeyinde bulunur. Proteinler, yağ içinde kayarken hücreye madde giriş çıkışını da sağlar. Bazı proteinler üzerinde por adı verilen delikler, hücreye madde giriş çıkışına uygun kapı görevi görür. Bir hücre zarında 4000 kadar por bulunabilir. Hücre zarı seçici geçirgen, esnek ve saydam özelliğine sahiptir. Ayrıca hücre zarının bazı görevleri vardır.

  • Seçici geçirgen özelliği sayesinde en önemli görevi olan madde alışverişini sağlar.
  • Hücre içeriğinin dağılmasını önler ve hücreye şekil verir. 
  • Hücreyi dış etkilerden korur.

Hücre Çeperi

Bitki hücrelerinde, hücre zarını dıştan saran selülozdan yapılmış hücre çeperi bulunur.

  • Hücre zarı bütün hücrelerde bulunur. Hücre çeperi mantar, bitki ve bazı bakteri hücrelerde bulunur.
  • Hücre zarı protein, yağ ve karbonhidrat yapısındadır. Hücre çeperi bitkilerde selüloz, bazı bitki ve mantarlarda protein yapısındadır.
  • Hücre zarı canlıdır. Hücre çeperi cansızdır.
  • Hücre zarı esnektir. Hücre çeperi serttir.
  • Hücre zarı seçici geçirgendir. Hücre çeperi tam geçirgendir.

*Çekirdek (Nucleus)

Hücre tarafından gerçekleştirilen bütün faaliyetlerin yönetim merkezidir.

Bunu şuna dayanarak söyleyebiliriz; Tek hücreli bir canlı olan amipin, çekirdeği çıkarıldığında öldüğü gözlemlenmiştir.

Çekirdeğin yapısı şu kısımlarda incelenir:

  1. Çekirdekçik
  2. Çekirdek Zarı
  3. Çekirdek Sıvısı
  4. Kromatin İplik

*Hücre Sıvısı (Sitoplazma)

Hücre zarı ve çekirdek arasını dolduran renksiz, yarı saydam, yumurta akı kıvamında bir sıvıdır. Sitoplazma canlıdır ve hücrenin bütün hayatsal faaliyetleri burada oluşur. Yapısındaki maddeleri saymak mümkün değildir. Ancak, yapısındaki moleküller azdan çoğa; mineraller, karbonhidrat, yağ, protein ve su olarak sıralanabilir. Sitoplazma beslenme, solunum, fotosentez, sindirim, boşaltım gibi canlılık olaylarını gerçekleştiren organellere çok uyumlu ortam sağlar.

ORGANELLER

Organel, hücre içerisinde bulunan kendi içinde özelleşmiş yapılardır. Vücut için organ ne ise hücre için de organel olduğu düşüncesiyle organ sözcüğüne Fransızca küçültme eki olan -el eklenerek oluşturulmuştur. Özellikle karmaşık yapıdaki ökaryotik hücrelerde birçok organel çeşidi bulunur.

Hücre Organelleri

*Ribozom

Ribozomlar protein sentezi yapan organellerdir. Proteinleri amino asitlerden üretir. Protein ve RNA’ dan oluşmuştur. Çekirdekte üretilmekte olup zarsız yapılara sahiptir. Ökaryot ve Prokaryot bütün hücrelerde bulunmakta olup, virüslerde bulunmamaktadır.

*Lizozom

Genellikle hayvansal hücrelerde bulunur. Hücre içinde sindirim ve savunma organelidir. Sindirim enzimlerini taşır ve büyük moleküllü yağ, karbonhidrat ve proteinleri parçalar. Hücreye giren mikropları parçalayarak savunmaya yardımcı olur. Tek zarlı olup, karaciğer ve bademcik hücrelerinde daha çok bulunur.

*Plastidler

Plastidlerin yapısında renkli maddeler bulunur. Çift zarlı olup, sadece bitki hücrelerinde bulunurlar.

  • Koloroplast

Yeşil renkli plastidlerdir. Bitkilerin yaprak gibi yeşil alanlarında çok sayıda bulunur. Bitkilerin farklı organlarına ait hücrelerde sayıları değişiklik gösterir. Olgunlaşmamış meyvelerin hücrelerinde çok fazla sayıda bulunur. Işık enerjisini klorofilleri sayesinde kimyasal enerjiye dönüştürerek, fotosentez olayını gerçekleştirir. Bu olayın sonucunda üretilen oksijen ve besin yaşımının devamlılığını sağlar.

*Koful

Tek zarla çevrili keseciklerdir. Madde alışverişi, sindirim, beslenme ve boşaltım görevlerini yaparlar. Besin, renk maddesi, su ve atık maddeleri depolayan kofullar da vardır. Hayvan hücrelerinde küçük olup, bitki hücrelerinde büyüktürler. Yaşlı hücrelerde koful sayısı daha fazladır ve hücre bölünme yetisini kaybetmiştir.

*Golgi Cisimciği

Çoğu ökaryotik hücrede bulunan bir organeldir. Genellikle çekirdeğe yakındır. Bilhassa aktif salgı yapan bez hücrelerinde göze çarpar. Salgı maddelerinin üretim ve paketleme merkezidir. Hücre içinde veya dışında salgı olayını gerçekleştirebilir. Tükürük bezlerinden tükürük salgılaması buna örnek verilebilir. Yağ depolama, hücre zarı yapımı, karbonhidrat üretimi, komşu hücrelerin birbirini tanıması ve ilişki kurması da golgi aygıtının görevleri arasında yer alır.

*Mitokondri

Hücrenin enerji üretim merkezidir. Üretilen bu enerji, hücrenin büyün yaşamsal faaliyetlerinde kullanılır. Çift zarlı olup, oksijen solumu gerçekleştirir. Yapısında kendine has RNA ve DNA, protein ve ribozom bulundurur. Karaciğer, böbrek ve kas hücrelerinde sayısı çok fazladır.

*Endoplazmik Retikulum

Canlıların en küçük yapısı olan hücreler farklı yapılardan meydana gelmiştir. Ribozomlarda üretilen proteinleri, hücrenin ihtiyaç bölgelerine taşıyan sistemdir. Sitoplazmanın büyük bir bölümünü ağ gibi sarmıştır.

*Sentrozom (Sentriyoller)

Hayvan hücrelerinde bulunur. Sinir, yumurta hücreleri ve olgun alyuvar hücrelerinde bulunmaz. Hücre bölünmesi sırasında kromozomların tutunarak kutuplara doğru çekildiği “iğ” ipliklerini oluşturmaktadır. İğ iplikleri sitoplazma tarafından üretilir ve üretilen bu iğ ipliklerine sadece bitkiler ihtiyaç duyar. Zarsız olup, kendini eşleyebilme özelliğine sahiptir.

DOKULAR

İnsan, hayvan, bitki gibi canlılarda gövdenin ya da organların yapı öğelerinden birini oluşturan benzer gözeler bütününe doku denir. Bitkilerdeki bölünür doku hücreleri uygun durumlarda aralıksız bölünerek bitkinin gelişmesini ve büyümesini sağlar. Dokuları inceleyen bilim dalına Histoloji denir.

Aynı dokuya ait hücrelerin özelliklerini şu şekilde tanımlayabiliriz:

  1. Aynı özellikteki genler etkindir.
  2. Şekilleri aynıdır, büyüklükleri farklı olabilir
  3. Metabolik faaliyetleri aynıdır.
  4. Farklı organ yapısında da bulunabilirler.
  5. Dokuya özgü hücre dizilişine sahiptirler.

HÜCREDEN ORGANİZMAYA

En küçük birimden başlayarak, çok hücreli organizmanın oluşumuna kadar olan gelişimi şu şekilde sıralayabiliriz.

HÜCRE – DOKU – ORGAN – SİSTEM – ORGANİZMA

Şimdi sıra bu konu ile alakalı testlerde:

VÜCUDUMUZDAKİ SİSTEMLER TESTİ

VÜCUDUMUZDAKİ SİSTEMLER TESTİ 2

Bir sonraki konu;

DESTEK VE HAREKET SİSTEMİ
KONU ANLATIMI